زندگی زیبایی‌شناختی در «فقر»[1]

مفهوم وابی سابی و شیبوسا

وابی

وابی یک اصل زیبایی‌شناختی و اخلاقی است که مدافع برخورداری از یک زندگی آرام و فارغ‌بالانه‌ی آزاد از دل‌نگرانی‌های دنیوی است. وابی که خاستگاهش یک سنت گوشه‌نشینی قرون وسطایی است، بر نوعی زیبایی ساده‌ی بی‌پیرایه و یک چارچوب آرام متعالی دل تأکید می‌کند. این یک مفهوم مرکزی زیبایی‌شناختی آیین چای است و در بعضی آثار واکا، رِن‌گا و هایکو هم نمودار می‌شود.

کلمه‌ی وابی مشتق از فعل وابو (سست و بی‌حال شدن) و صفت وابی‌شی (تنهایی، بی‌آسایشی) و در ابتدا به معنی درد کسی بود که به حال و روز ناموافق و ناسازگار افتاده است. اما نویسندگان دوره‌های کاماکورا (۱۱۸۵ – ۱۳۳۳) و موروماچی (۱۳۹۲ ـ ۱۵۷۳) آن را به یک مفهوم مثبت‌تری گسترش دادند، به این معنی که فقر و تنهایی را مترادف ر‌هایی از نگرانی‌های مادی و عاطفی کردند و نبودِ زیبایی ظاهر را به زیبایی نو و بالاتری تبدیل کردند. این دلالت‌های ضمنی نوی وابی را خصوصاً استادان آیین چای پروردند، کسانی مثل سن نوریکیو که به دنبال این بودند هنرشان را با پیوند زدن به روح ذِن تعالی ببخشند و اهمیتِ طلب غنا در فقر و زیبایی در سادگی را تأکید می‌کردند. شعر زیر از فوجی وارا نو سادائیه (۱۱۶۲-۱۲۴۱) بیانِ ذاتِ وابی است:

چون به دوردست‌ها نگاه می‌کنم

نه شکوفه‌های گیلاس می‌بینم

نه برگ‌های رنگ گرفته

تنها کلبه‌ی فقیرانه‌یی روی ساحل هست

در تاریکای شامگاه خزانی

وابی ـ سابی[2]

وابی سابی یک جهان‌بینی جامع ژاپنی است با زیبایی‌شناسی‌ای متمرکز بر قبولِ «نپایندگی». هنرِ پیدا کردن زیبایی در نقص و عمق در طبیعت، هنر تسلیم و رضای به چرخه‌ی طبیعی رشد، زوال و مرگ. ساده، آهسته و نَیاشُفته است و بیش از همه به اصالت و صداقت احترام می‌گذارد. شکاف‌ها و ترک‌ها و همه‌ی نشانه‌های دیگری را تحسین می‌کند که از گذشت زمان، آب و هوا و مصرف عاشقانه به جا مانده‌اند. به یادمان می‌آورد که در این سیاره ما همه فناپذیریم و تن ما و جهان مادی پیرامون ما همه در فرایند بازگشت به غباری هستیم که از آن آمده‌ایم.

وابی ـ سابی دست کم گرفته شده و فروتن است، آن نوع از زیبایی آرامِ ناگفته‌ی محجوبست که صبورانه چشم به راه کشف شدنست. یک نگاه بریده بریده است: شاخه‌یی که کل درخت را نشان می‌دهد، پاراوان‌ها و پنجره‌های شوْجی است که صافی خورشیدست، ماه‌ست که نود درصدش پشت نوار ابر تیره شده است. آرامشی است که در یک باغ خزه‌پوش پیدا می‌شود، طعم گسِ گرد چای سبزست.

زیبایی‌شناسی وابی ـ سابی، ناقرینگی، زمختی یا درشتی، سادگی، فروتنی، صمیمیت و القای فرایند‌های طبیعی است. «اگر شیئی یا حالتی در ما یک حس آرام و یک اشتیاق معنوی به وجود بیاورد، آن وقت می‌شود گفت که آن شیء وابی ـ سابی است.»

وابی در اصل اشاره به تنهایی جانداران در طبیعت و دور از جامعه بود؛ سابی «سرد»، «نزار» یا از «پژمرده» بود. در حدود قرن چهاردهم بود که این معانی کم کم تغییر کرده، معانی ضمنی مثبت‌تری پیدا کردند. حالا وابی دلالت ضمنی دارد به بی پیرایگی و سادگی روستایی، تازگی یا آرام و ساکت بودن و می‌توان آن را درباره‌ی اشیای طبیعی و انسان‌ساز هر دو به کار برد. سابی زیبایی یا آرامشی است. که با کهنگی و پیری می‌آید، موقعی که زندگی شیء و نپایندگی آن در روکش و پوشش آن، یا در هر گونه تعمیر قابل رؤیتی دیده می‌شود.

در حدود ۷۰۰ سال پیش، خصوصاً در میان نجبای ژاپنی، فهمیدن تُهیا و نقص را در حکم اولین قدم به سوی ساتوری، با روشن‌شدگی، گرامی می‌داشتند. در ژاپن امروز چکیده‌ی معنی وابی ـ سابی «فرزانگی در سادگی طبیعی» است و در کتاب‌های هنر به معنی «زیبایی ناقص» یا خدشه‌دار یا «زیبایی نقص» است.

وابی و سابی هر دو احساس‌های دلتنگی و تنهایی و خلوت را القا می‌کنند. در دیدگاه بودایی مَهایانَه درباره‌ی عالم، شاید این‌ها را مختصات مثبت به شمار آورند که آزادی و ر‌هایی از جهان مادی و تعالی به یک زندگی ساده‌تر را نشان می‌دهند. اما خود فلسفه‌ی مَهایانَه هشدار می‌دهد که فهم حقیقی نمی‌تواند از راه کلمات یا زبان حاصل شود، بنا بر این قبول وابی ـ سابی در شرایط غیرکلامی شاید مناسب‌ترین رویکرد باشد. وابی ـ سابی باز نمود مادی آیین بودایی ذن است. تصور این است که محصور بودن در میان اشیای طبیعی متغیر به ما کمک می‌کند که با جهان واقعی‌مان مرتبط شویم و از پریشانی‌ها خلاص شویم. به یک معنا وابی ـ سابی پرورشی است که در آن پژوهنده‌ی وابی ـ سابی یاد می‌گیرد که ساده‌ترین اشیا را جذاب، دلربا و زیبا بیابد. برگ‌های پژمرده‌ی پاییز یک نمونه‌اند. وابی ـ سابی می‌تواند ادراک ما را از جهان عوض کند تا آنجا که تَرَکی در گلدانی آن را جذاب‌تر می‌کند و به آن شیء ارزش مراقبه‌یی بزرگ‌تری می‌دهد. همین طور موادی که کهنه می‌شوند مثل چوب ساده، کاغذ و پارچه جذاب‌تر می‌شوند چون تغییراتی را نشان می‌دهند که می‌توان در طی زمان آن‌ها را دید.

خیلی از هنر‌های ژاپنی در طی هزار سال گذشته زیر نفوذ ذِن و فلسفه‌ی مَهایانَه بوده‌اند، خصوصاً قبول و مشاهده‌ی نقص، جریان مدام و نپایندگی همه چیز. چنین هنر‌هایی می‌توانند نمونه‌هایی برای یک زیبایی‌شناسی وابی ـ سابی باشند. به این فهرست که کامل هم نیست، نگاه کنید:

• هون کیوکو (موسیقی سنتی شاکوهاچی رَهبان‌های سیار ذن)
• ایکه بانا / گل‌آرایی
• باغ‌های ژاپنی، باغ‌های ذن و بون‌سایی
• شعر ژاپنی، خصوصاً هایکو
• سفالگری ژاپنی، خصوصاً سفالینه‌های هاگی (هاکی یاکی)
• آیین چای (چا نو یو).

شیبوسا

شیبویی (صفت)، و شیبومی‌ یا شیبوسا (اسم)، کلمات هم‌خانواده‌ی ژاپنی هستند که اشاره دارند به یک زیبایی ظریفِ محجوب و عمیقاً تأثیر‌گذار که از دوره‌ی موُروماچی (۱۳۹۲-۱۵۷۳) مطلوب هنرمندان و هنرشناسان بود. نخست معرفی کوتاهی از شیبویی و شیبومی را خواهیم داشت و سپس در ذیل عنوان شیبوسا، بیش‌تر به آن‌ها می‌پردازیم.

شیبومی Shibumi ـ («آراستگی») تصور چیزی را فرامی‌خواند که در احساس، گَس یا زِبر و زمخت است، اما اشاره به چیزیست که تحمیل نشده یا باوقارست. در گل‌آرایی، شیبومی در تابستان سوزان خنکا پدید می‌آورد و در روز سرد، آفتاب. چیزی که شیبومی است در «پرداخت» آرام است و در شیوه‌ی رفتاری که انحصاراً با اندیشه‌ی تحلیلی شکل نگرفته شریف و خشنودی آورست. غمِ «نه چندان زیاد» است، کاربردِ خویشتن‌داری خلّاق است در معنای والا.

شیبویی Shibui ـ صفتی است که دلالت دارد به یک زیبایی ظریفِ محجوب و عمیقاً تأثیرگذار که از دوره‌ی موروماچی (۱۳۹۲-۱۵۷۳) مطلوب هنرمندان و هنرشناسان بود. اصطلاح درباره‌ی رنگ، طرح، ذوق و صدا و همین‌طور در مورد رفتار انسان به کار برده می‌شود. اصطلاح به حساسیت زیبایی‌شناختی قرون وسطا مرتبط است و گاهی هم با مفاهیمی مثل وابی، سابی و ایکی (ایکی و سویی) همپوشی دارد.

کاربرد شیبویی موقعی رواج عام پیدا کرد که شهرنشین‌های دوره‌ی اِدو (۱۶۰۰ – ۱۸۶۸) به یک محیط آرام جذاب تمایل نشان دادند. صدای آرام فروخوردی استاد خواننده، اجرای منضبط بازیگر کارکشته، یا نقش ساده طراحی هنرمند سفالگر چیره‌دست یک چنین زیبایی بی‌پیرایگی و ناگفتگی داشت و به عنوان شیبویی ستوده می‌شد. زیبایی زرق و برق‌دار برای ناپروردگان بود اما شیبویی برای خبرگانی بود که گول زرق و برق را نمی‌خوردند.

میل به شیبویی هنوز در ژاپن زنده است، بخشی از ذوق زیبایی‌شناختی را تشکیل می‌دهد و در معماری، طراحی داخلی، هنر سرامیک و هنر‌های دیگر متجلی است.

شیبوسا Shibusa ـ دلالت دارد به بالاترین نوع زیبایی. این اصطلاح را هم اهل فن به کار می‌برند و هم خیلی از مردم دیگر.

اولین و اصلی‌ترین معنی آن که در چشایی به کار برده می‌شود، «گس» یا «قابض» (مثلاً برای «خرمالو») و «گس و ترش» (برای «سرکه») است، بعد معانی دیگری مثل زبر، خشن، ناصاف، درشت و مانند اینهاست. معنی سوم شیبوسا یک رشته از معانی دیگر را شامل می‌شود. در وسیع‌ترین معنی، «خوش ذوق»، «خوش‌سلیقه» باذوق و مانند اینهاست[3]. به شکل محدودترش، می‌توان آن را به معنی پرداخت کاری یا «پرداخت»شدگی و پروردگی آرامِ متین گرفت.

شیبوسا، به عنوان یک اصطلاح زیبایی‌شناختی، چیزی از زمختی و زبری و ناصافی را با «پرداخت»شدگی ترکیب می‌کند. این جا، در نظر اول، تناقضی به چشم می‌خورد. چه طور چیزی که «پرداخت‌کاری» نشده، یعنی صیقل نخورده و جلا نگرفته و پرورده نشده، می‌تواند با چیزی که پرداخته و پرورده است ترکیب شود؟ شاید جوابش در بحث زیر روشن شود.

یاناگی سونِتسو، مدیر موزه‌ی پیشه‌های مردمانه توکیو، شیبوسا را در (۱۹۶۰) با این هفت صفت تعریف کرده است:

سادگی ـ‌ با کیفیت‌هایی چون بی‌پیرایه، ساده و بی‌نقش همراه است. چیزی که پُرکار و پیچیده است نمی‌تواند شیبویی باشد. یک نمونه‌ی خوبش سادگی داخل خانه‌های سنتی ژاپنی است. خوبست آن خانه انباری داشته باشد که عملاً هر چه را که لازم ندارند از جلو چشم دور کنند. اتاق باید کمترین اسباب و اثاثیه را داشته باشد. اگر درهای کشویی درونی و بیرونی خانه را بردارند، در بعضی موارد تنها چیزی که می‌ماند بامیست روی چند تیر. گویا شخص بیرون از خانه زندگی می‌کند.

اما این زندگی برای کسی که با فرهنگ ژاپنی بیگانه است کاملاً سخت و خیلی دردناک است. بعد از یک حمام داغ روی زمین نشستن، با غذای خوبی که روی میز کوتاهی چیده‌اند، اما این می‌تواند یک حس بهروزی، حتی تجمل، به ژاپنی‌ها بدهد.

تلویح ـ یا به‌هم‌سرشتگی، اشاره است به معناداری ذاتی، یا عمقی که چیزی باید داشته باشد تا از توخالی بودن، سرسری و ساختگی بودن پرهیز کند. به رغم سادگی بیرونی، بیش از آن چه چشم آنجا می‌بیند در آن هست. اگر به یک باغ مراقبه‌ی ذن، باغی مثل ریوآن‌جی در کیوتو، نگاه کنید، اولین اثرش چینش و آرایش ساده‌ی صخره‌ها و سنگریزه‌هاست. اما از نزدیک‌تر که نگاه کنید، مجموعه‌یی از معانی ممکن به شما القا می‌شود. برای بعضی‌ها، صخره‌ها کوه‌هایی هستند که از بالای ابر‌ها برآمده‌اند، حال آن که دیگران جزیره‌هایی می‌بینند که دورشان را دریا گرفته است. شخص همان طور که به مراقبه‌ی آن باغ ادامه می‌دهد، معانی عمیق‌تری در جانش پیدا می‌شوند که غالباً مرتبطند با رابطه‌ی او با خود، با طبیعت و با مردم دیگر. موقعی که چیزی شیبویی است، همچنان معانی تازه‌یی عرضه می‌کند سوای این که چندبار آن را دیده باشید.

فروتنی ـ شیِٔ شیبویی، یا دارای شیبوسا، نه خودنمایی یا ابراز وجود می‌کند، نه بر شخصیت هنرمند یا استاد صنعتگر تأکید می‌کند. باید مدت‌ها زندگی کردن با آن آسان باشد. گرچه شاید هنرینه‌یی یا اثر هنری با رنگ‌های درخشان و طرحی چشمگیر برجستگی داشته باشد، اما به زودی خسته‌کننده و ملال‌آور می‌شود و شاید جایش را به چیزی آرام‌تر و کم‌تر خودنما بدهد.

از نظر تزیین داخلی، کم‌نمایی، یا به طور کلی کم‌گویی کلید کارست. آنجا نباید چیز‌هایی باشد که خیلی توجه‌برانگیز باشند، نمونه‌اش توکونوما است (طاقچه‌مانند یا تورفتگی دیوار برای اشیای هنری و یک گل‌آرایی) در اتاق سنتی ژاپنی. اگر پیرامونش ساده باشد و بی‌ادعا، حتا یک گل‌آرایی ساده برجستگی پیدا می‌کند، یک گلدان باشکوه توجه را به خود جلب می‌کند، حال آن که گلدان شیبویی زیبایی گل‌ها را دو چندان جلوه می‌دهد.

آرامش ـ کلمات دیگر این‌ها هستند: آرامش، جمعیت خاطر، آرام بودن و مجموع بودن دل. مثلاً می‌گویند آیین چای به جان و دل آرامش می‌دهد. از لحظه یی که شخص وارد راه تنگ باغ می‌شود که به چایخانه می‌رود، دل‌نگرانی‌ها و هیاهوی جهان، بیرونِ در می‌ماند. همین که او وارد اتاق شود، هیچ صدایی نمی‌شنود مگر غلغل آب جوش و غژغژ همزنِ چای. محب یا دوستدار برای یک لحظه با خاموشی جاودانه‌ی عالم می‌آمیزد و با آرامش و صلح و صفا بیرون می‌آید. این کیفیت آرامش در خیلی از پیکره‌های بودایی، گل‌آرایی‌ها و هنر‌های دیگر هم هست.

طبیعی بودن ـ هر چه خیلی خودآگاه، یعنی از روی دانستگی و ساختگی باشد، نمی‌تواند شیبویی باشد. بعضی از بهترین هنرمندان سرامیک ژاپن، سفالینه‌هایی می‌آفرینند که به نظر ناصاف می‌رسند. آن‌ها کیفیت «ناقص» دارند که حاصل این کارِ هنر‌مندیست که می‌گذارد گِلْ خودش باشد و خودخواسته روی چرخ رشد کند نه آن که او آن را وادارد که کاملاً با دست‌هایش همسازی کند. به زبان هنرمندان، چنین کاسه‌هایی زاییده می‌شوند، ساخته نمی‌شوند.

می‌دانیم که چینی‌ها به خاطر عشقشان به تقارن معروفند، اما ژاپنی‌ها عموماً از تقارن یا قرینگی می‌پرهیزند برای این که احساس می‌کنند به ندرت می‌شود در طبیعت تقارن پیدا کرد. فانوسی که در معبد سان‌ذن‌این نزدیک کیوتو هست ـ از آنجا که از مواد طبیعی ساخته شده و فاقد تقارن و کمالیست که یک شی ساخته دارد ـ به طور کامل با خزه‌ی دور و برش می‌خواند. رنگ‌های شیبویی، رنگ‌های طبیعی‌اند. به آن‌ها رنگ‌های گِل آلود یا «لَجَنی» می‌گویند چون محصول مخلوط کردن خاکستری با رنگ‌های اصلی‌اند که اثر «نقره‌یی» به دست بیاید. رنگ‌های شیویی رام، آرام و خوب همسازند. هیچ وقت توجه را به خودشان جلب نمی‌کنند.

زمختی ـ از آنجا که اشیای شیبویی طبیعی‌اند غالباً بافت‌های نامنظم دارند. هر چه از طبیعت است، مثل پوست درخت یا سنگ خزه پوش، عملاً نمونه‌یی از این کیفیت است. یک نمونه‌ی خوب آن سفالینه‌ای بیزِن است. سفالگر بیزِن غالباً بی‌نظمی‌هایی در گِل به جا می‌گذارد، مثل سنگ‌های کوچک که از اطراف سفالینه بیرون می‌زنند یا چانه‌های کوچکی روی سطح آن درست می‌کنند.

خیلی از دیوار‌هایی هم که در ژاپن دور خانه‌ها و مجموعه‌های معابد کشیده‌اند، زیبایی سطوح طبیعی را تصویر می‌کنند. برای ژاپنی‌ها، بافت سفالینه‌ی بیزِن یا سطح چاله چوله دار یک دیوار روستایی، بی قواره یا زمخت نیست بل که بالاترین بیان یا تجلی پروردگی و عشق به طبیعت است.

عادی بودن ـ هنر شیبویی از بیماری یا نابهنجاری خیلی دور است؛ هنرِ قوی و سالم است. این معیار شاید در اصل از پافشاری شین‌تو بر پاکی و سلامت آمده باشد. یک نمونه‌ی خوب از هنر‌ها و صنایع دستی، هنر عامیانه است. هنر عامیانه مفیدست. باید قرص و محکم و بادوام باشد که در مصرف روزمره دوام بیاورد. چیز‌های سست خیلی دوام نمی‌آورند. هنر عامیانه به شکل اثر نبوغ جلوه نمی‌کند چون آدم‌های معمولی آن‌ها را برای مصرف معمولی ساخته‌اند. به این ترتیب این هنر ساده، شریف و عادی است. هر چیزی که خیلی پیچیده، آراسته یا تجملی باشد در جهت نابهنجاری و بیماری است.

اگرچه پرداخت و صیقل‌کاری در این فهرستِ کیفیات و صفات نیست، اما تلویحاً در آن‌ها هست. سادگی آیین چای یک سادگی «پرداخت» شده است و بافتِ سفالینه‌ی بیزِن زمختی «پرداخت شده» است. چیز‌های معمولی، طبیعی، ساده به مقام افتخار می‌رسند. این یک مفهوم فرهیخته است که مستلزم ذوقِ تربیت‌یافته و پرورده است. پرداخت کاری تعارضی با زمختی ندارد چون در این زمینه فقط معنیش این است که از هر مواد مصنوعی و نالازم پرداخته و پالایش و صیقل یافته است. به معنی آراستگی ساده‌ی طبیعی است. هنر درباری در ژاپن همیشه گرایش به نوعی «پرداخت‌کاری» متفاوت داشت ـ پرداختِ بیش از حدِ پر از احساسات و افسون. این جا پرداخت می‌تواند ضعیف شود. اما اگر پرداخت باکیفیات دیگر شیبوسا پیوند بخورد «سالم» باقی می‌ماند.

در این هفت عنصر «آرامش» را «خاموشی» و عادی بودن و زمختی را، به ترتیب می‌توان «روزمره بودن» و «نقص» هم دانست.

با تأمل روشن می‌شود که این‌ها بستگی تنگاتنگی با هم دارند. شیبوسا مفهومی غنی و معنادارست و همین که شخص در کاربرد آن تجربه کسب کند، هر هفت صفت به تدریج به صورت یک معیار زیبایی به هم می‌آمیزند. تعریف کوتاه خوبی از هارادا داریم که می‌گوید: [شیبوسا] کیفیتی است که آرام و رام است. طبیعی است و عمق دارد، اما از خیلی ظاهر یا متظاهر بودن پرهیز می‌کند. ساده است بی آن‌که خام باشد، خشک است بی‌ آن‌ که خشن باشد. آن پرداخت و پروردگی است که شادمانی معنوی می‌دهد. عبارت دیگری هست که آن هم کیفیات شیبوسا را در خود دارد: «خود جوشی بازداشته».

اگر چه ژاپنی‌ها اصطلاحات زیبایی‌شناختی خاصی با معانی محدود داشتند، اما تا پیدا شدن مفهوم شیبوسا اصطلاحی نبود که یک تصور کلی زیبایی را بیان کند. گاهی همه‌ی این کیفیات با هم در یک شیء جمع می‌شوند، مثلاً در یک قطعه سفالینه. سفالینه برای این مقصود کمال مطلوبست چون زمختی یا بافت را یک جا دارد. این یکی از دلایلی است که در ژاپن، به خلاف خیلی از کشور‌ها، سفالگری را از هنر‌های زیبا می‌دانند نه یکی از صنایع دستی.

گفتیم اشیای شیبویی سادگی و پیچیدگی را به‌شکلی متوازن دارند و همین موجب می‌شود که بیننده از آن‌ها خسته نشود و مدام در آن‌ها معانی تازه و زیبایی غنی بیابد، و چنین است که ارزش زیبایی‌شناختی آن‌ها در طی سال‌های دراز افزایش پیدا می‌کند. اما این صفت را نباید با وابی یا سابی مخلوط کرد. اگرچه اشیای وابی یا سابی، شیبویی هستند، اما همه‌ی اشیای شیبویی وابی یا سابی نیستند. اشیای وابی یا سابی خیلی ساده و بی‌پیرایه‌اند و گاهی در نقص‌های عمدی غلو می‌کنند تا آن حد که می‌توانند مصنوعی یا برساخته به نظر بیایند. اشیای شیبویی لزوماً ناقص یا ناقرینه نیستند، هرچند که می‌توانند دارای این صفات باشند.

---

[1] برگرفته از کتاب «دانشنامه هنر ژاپن»، نوشته‌ی  ع.پاشایی، نشر دیبایه

[2] بعضی صاحب‌نظران وابی و سابی را نه دو مقوله‌ی جداگانه بل که مترادف دانسته از آن یک‌جا بحث می‌کنند.

[3] در فارسی هم «ذوق» به هر دو معنی «چشایی» و «سلیقه» است. (توضیح مترجم)